Historia zamku

Zamek czorsztyński wznosi się w szczytowej partii Zamkowej Góry (588 m) zbudowanej z czerwonego wapienia. Był on polską warownią wzniesioną na skale 95 metrów ponad poziomem rzeki Dunajec.
Pełnił ważną role twierdzy granicznej przy starym szlaku łączącym Małopolskę z Węgrami. Chociaż główny trakt handlowy na Węgry prowadził przez Nowy Sącz, tędy szla droga „dyplomatyczna”, dłuższa, lecz bezpieczniejsza.
Początki zamku nie są dokładnie znane. Prawdopodobnie początkowo był tutaj drewniany gródek , do którego następnie dobudowano „stołp”-cylindryczną wieżę. Zwany był Wroninem, choć ta nazwa była przypisana do innego wzniesienia na północny-zachód od Góry Zamkowej.

Długosz wymienia pod data 1246 nazwisko Jana Wydżgi herbu Janina jako właściciela zamku, który od 1249 r. piastował godność starosądeckiego kasztelana. Miał tenże Wydżga znaleźć obfite żyły złota na granicy węgierskiej, a umierając zostawić wskazówki o kopalniach na terenie Sądecczyzny. Jednak historia nie osadza go zbyt łaskawie za jego współprace z Krzyżakami.
Jednak pierwsza wzmianka dotyczy roku 1241, kiedy to na zamku miał się schronić przed najazdem Tatarów Bolesław Wstydliwy z Kinga.

Zamek murowany powstał w XIV w. za czasów Kazimierza Wielkiego, który przejeżdżał tedy jadąc do Węgier i prawdopodobnie gościł na zamku w 1335, jadąc na zjazd w Wyszehradzie oraz w latach 1339 i 1369 r. W 1370 po śmierci Kazimierza Wielkiego przejeżdżał tedy, jadąc do Krakowa, Ludwik Węgierski.
Jak chcą niektórzy, końcem XIV bądź początkiem XV w. Czorsztyn przeszedł w ręce Zawiszy Czarnego herbu Sulima, który za zasługi podczas wojen z Turcja otrzymał również od króla węgierskiego Zygmunta I starostwo spiskie. Około 1400 r. zamek miał być zdobyty przez banitów, Słupeckiego herbu Rawicz i Jana Rogale, kasztelana włocławskiego, a został odbity na rozkaz Jagiełły dopiero w 1402.
Król Władysław Jagiełło wielokrotnie bywał na czorsztyńskim zamku. W 1412 roku zabawił tutaj, a następnie przekazał na zamku w Niedzicy 37 tys. kóp srebrnych groszy praskich, jako pożyczkę dla króla węgierskiego Zygmunta Luksemburczyka, otrzymując w zastaw tereny na Spiszu.
Tutaj tez w 1440 roku zegnał się z matka Władysław Warneńczyk wyruszając na wyprawę przeciwko Turkom.

W 1543 r. starosta czorsztyńskim jest Piotr Kmita z Wiśnicza, wojewoda krakowski, wielki marszałek koronny. To na niego i jego urzędników skarżyli się do króla mieszkańcy okolicznych wsi, narzekając na dodatkowe, ciężkie prace, zlecane im przez starostę. W pierwszej połowie XVII zamek został przebudowany przez starostę Baranowskiego, który wielkie krzywdy swym poddanym czynił. Nawet miasto Krościenko skarżyło się do króla, ze Baranowski zabrania mieszczanom łowienia ryb w Dunajcu, pieniędzy się domaga i im wolnego wyrębu za własną potrzeba w lasach broni. To właśnie jego imię ma baszta przez która wchodzi się na dziedziniec zamku średniego.

W 1651 r. słabo strzeżony zamek został zdobyty przez zbuntowanych chłopów pod wodza Aleksandra Kostki Napierskiego. Poszło im to łatwo gdyż starosta Jerzy Platenberg, szlachcic inflancki, puścił zamek w dzierżawę sam podążając ze swymi ludźmi na Ukrainę, aby dołączyć do wojsk królewskich walczących z Chmielnickim. Mieszkało w nim zaledwie kilku Żydów dzierżawiących włości.
Z zamku czorsztyńskiego Napierski wysyłał manifesty obiecując w imieniu króla uwolnienie od ciężarów i mobilizując do walki.
Przeciwko niemu ruszył starosta dobczycki Mikołaj Jordan na czele 85 żołnierzy. Później na apel biskupa Gembickiego rzucono dalsze wojska.
W sumie przeciwko Napierskiemu stanęło ok 1000 (niektórzy podają liczbę 2000) ludzi z 6 armatami.
Zbuntowani chłopi widząc swoja beznadziejna sytuacje wydali swoich przywódców. Napierski i dwóch innych hersztów, Łętowski i Radocki, zostali przewiezieni do Krakowa i skazani na śmierć. Napierski zginał na palu a jago towarzyszy ścięto i poćwiartowano.
Postać Napierskiego szybo obrosła legenda a władze Polski Ludowej starały się stworzyć jego mit jako obrońcy uciśnionego ludu. Jest jednak bardzo prawdopodobne, ze działał on na zlecenie Szwedów i Chmielnickiego.

Następnym władcą goszczącym na zamku był Jan Kazimierz, który w 1655 uchodził z Polski przed Szwedami.
W XVIII wieku zamek ucierpiał od wałęsających się rożnych wojsk w czasie walk dynastycznych pomiędzy Augustem III i Stanisławem Leszczyńskim. W 1735 roku wojska rosyjskie, sprowadzone przez stronnika Augusta starostę spiskiego Teodora Lubomirskiego, splądrowały zamek oraz okolice, nakładając na starostwo kontrybucje w wysokości 50000 tynfów.
W 1769 zamek zajęli konfederaci barscy, jednak wkrótce zostali stamtąd wyparci przez wojsk austriackie.

Ostatnim starosta byl Józef z Potoka na Monasterzyskach, Potocki, starosta również halicki, kasztelan lwowski, pułkownik wojsk koronnych, który objął Czorsztyn w 1763 i był w jego posiadaniu do śmierci w 1797- choć opuścił go już w 1790. W 1790 roku dach zamku spłonął od pioruna i od tego momentu zaczął on popadać w ruinę. Po śmierci zony starosty, starościny Józefy Potockiej, zamek objął w posiadanie rząd austriacki. Az do początku XIX wieku wzgórze zamkowe i sąsiednie skały nie były zalesione, co utrzymywano od średniowiecza ze względu na obronność zamku.

W 1819 roku dobra czorsztyńskie zostały nabyte przez Jana Maksymiliana Drohojowskiego i pozostał w rekach rodziny do czasów nacjonalizacji w 1945 r.
Od 1951 r. prowadzono na zamku prace konserwatorskie.
Obecnie zamek, z częściowo odbudowanym zamkiem górnym i średnim, można zwiedzać indywidualnie kupując bilety w kasie muzeum.

Zamek znajduje się pod opieką Pienińskiego Parku Narodowego.

 

Zbigniew Kresek „Pieniny”

Stanisław Michalczuk „Dwór w cieniu zamku”

Bronisław Gustawicz „Wycieczka w czorsztyńskie”