Strona główna

Zamek czorsztyński wielu turystom kojarzy się z opuszczonymi ruinami, które mogą zobaczyć z przeciwnej strony jeziora, często odwiedzając popularny zamek niedzicki lub płynąc statkiem po jeziorze.

Znacznie bardziej malowniczo prezentuje się od strony dawnego Czorsztyna- z baszta Baranowskiego ziejąca pustymi oczodołami okien. Jednak w ostatnich latach wiele się zmieniło.

Częściowo odrestaurowany zamek z ciekawymi ekspozycjami i wspaniałym widokiem jest coraz bardziej popularny wśród turystów.

Obecnie miejscowość Czorsztyn jest położona na terenie dawnego Nadzamcza, powstałego dzięki Stanisławowi Drohojowskiemu ok. roku 1925.

Rozpościera się z niej widok na Spisz, Tatry, Gorce i Pieniny.

W Czorsztynie jest doskonale rozwinieta baza noclegowa oraz gastronomiczna, a miejscowosc ta jest doskonalym punktem wyjsciowym do turystki pieszej oraz uprawiania sportów zimowych i wodnych.

Zamek pozostaje pod opieką Pienińskiego Parku Narodowego.

Historia zamku

Zamek czorsztyński wznosi się w szczytowej partii Zamkowej Góry (588 m) zbudowanej z czerwonego wapienia. Był on polską warownią wzniesioną na skale 95 metrów ponad poziomem rzeki Dunajec.
Pełnił ważną role twierdzy granicznej przy starym szlaku łączącym Małopolskę z Węgrami. Chociaż główny trakt handlowy na Węgry prowadził przez Nowy Sącz, tędy szla droga „dyplomatyczna”, dłuższa, lecz bezpieczniejsza.
Początki zamku nie są dokładnie znane. Prawdopodobnie początkowo był tutaj drewniany gródek , do którego następnie dobudowano „stołp”-cylindryczną wieżę. Zwany był Wroninem, choć ta nazwa była przypisana do innego wzniesienia na północny-zachód od Góry Zamkowej.
Długosz wymienia pod data 1246 nazwisko Jana Wydżgi herbu Janina jako właściciela zamku, który od 1249 r. piastował godność starosądeckiego kasztelana. Miał tenże Wydżga znaleźć obfite żyły złota na granicy węgierskiej, a umierając zostawić wskazówki o kopalniach na terenie Sądecczyzny. Jednak historia nie osadza go zbyt łaskawie za jego współprace z Krzyżakami.
Jednak pierwsza wzmianka dotyczy roku 1241, kiedy to na zamku miał się schronić przed najazdem Tatarów Bolesław Wstydliwy z Kinga.
Zamek murowany powstał w XIV w. za czasów Kazimierza Wielkiego, który przejeżdżał tedy jadąc do Węgier i prawdopodobnie gościł na zamku w 1335, jadąc na zjazd w Wyszehradzie oraz w latach 1339 i 1369 r. W 1370 po śmierci Kazimierza Wielkiego przejeżdżał tedy, jadąc do Krakowa, Ludwik Węgierski.
Jak chcą niektórzy, końcem XIV bądź początkiem XV w. Czorsztyn przeszedł w ręce Zawiszy Czarnego herbu Sulima, który za zasługi podczas wojen z Turcja otrzymał również od króla węgierskiego Zygmunta I starostwo spiskie. Około 1400 r. zamek miał być zdobyty przez banitów, Słupeckiego herbu Rawicz i Jana Rogale, kasztelana włocławskiego, a został odbity na rozkaz Jagiełły dopiero w 1402.
Król Władysław Jagiełło wielokrotnie bywał na czorsztyńskim zamku. W 1412 roku zabawił tutaj, a następnie przekazał na zamku w Niedzicy 37 tys. kóp srebrnych groszy praskich, jako pożyczkę dla króla węgierskiego Zygmunta Luksemburczyka, otrzymując w zastaw tereny na Spiszu.
Tutaj tez w 1440 roku zegnał się z matka Władysław Warneńczyk wyruszając na wyprawę przeciwko Turkom.

W 1543 r. starosta czorsztyńskim jest Piotr Kmita z Wiśnicza, wojewoda krakowski, wielki marszałek koronny. To na niego i jego urzędników skarżyli się do króla mieszkańcy okolicznych wsi, narzekając na dodatkowe, ciężkie prace, zlecane im przez starostę. W pierwszej połowie XVII zamek został przebudowany przez starostę Baranowskiego, który wielkie krzywdy swym poddanym czynił. Nawet miasto Krościenko skarżyło się do króla, ze Baranowski zabrania mieszczanom łowienia ryb w Dunajcu, pieniędzy się domaga i im wolnego wyrębu za własną potrzeba w lasach broni. To właśnie jego imię ma baszta przez która wchodzi się na dziedziniec zamku średniego.
W 1651 r. słabo strzeżony zamek został zdobyty przez zbuntowanych chłopów pod wodza Aleksandra Kostki Napierskiego. Poszło im to łatwo gdyż starosta Jerzy Platenberg, szlachcic inflancki, puścił zamek w dzierżawę sam podążając ze swymi ludźmi na Ukrainę, aby dołączyć do wojsk królewskich walczących z Chmielnickim. Mieszkało w nim zaledwie kilku Żydów dzierżawiących włości.
Z zamku czorsztyńskiego Napierski wysyłał manifesty obiecując w imieniu króla uwolnienie od ciężarów i mobilizując do walki.
Przeciwko niemu ruszył starosta dobczycki Mikołaj Jordan na czele 85 żołnierzy. Później na apel biskupa Gembickiego rzucono dalsze wojska.
W sumie przeciwko Napierskiemu stanęło ok 1000 (niektórzy podają liczbę 2000) ludzi z 6 armatami.
Zbuntowani chłopi widząc swoja beznadziejna sytuacje wydali swoich przywódców. Napierski i dwóch innych hersztów, Łętowski i Radocki, zostali przewiezieni do Krakowa i skazani na śmierć. Napierski zginał na palu a jago towarzyszy ścięto i poćwiartowano.
Postać Napierskiego szybo obrosła legenda a władze Polski Ludowej starały się stworzyć jego mit jako obrońcy uciśnionego ludu. Jest jednak bardzo prawdopodobne, ze działał on na zlecenie Szwedów i Chmielnickiego.
Następnym władcą goszczącym na zamku był Jan Kazimierz, który w 1655 uchodził z Polski przed Szwedami.
W XVIII wieku zamek ucierpiał od wałęsających się rożnych wojsk w czasie walk dynastycznych pomiędzy Augustem III i Stanisławem Leszczyńskim. W 1735 roku wojska rosyjskie, sprowadzone przez stronnika Augusta starostę spiskiego Teodora Lubomirskiego, splądrowały zamek oraz okolice, nakładając na starostwo kontrybucje w wysokości 50000 tynfów.
W 1769 zamek zajęli konfederaci barscy, jednak wkrótce zostali stamtąd wyparci przez wojsk austriackie.

Ostatnim starosta byl Józef z Potoka na Monasterzyskach, Potocki, starosta również halicki, kasztelan lwowski, pułkownik wojsk koronnych, który objął Czorsztyn w 1763 i był w jego posiadaniu do śmierci w 1797- choć opuścił go już w 1790. W 1790 roku dach zamku spłonął od pioruna i od tego momentu zaczął on popadać w ruinę. Po śmierci zony starosty, starościny Józefy Potockiej, zamek objął w posiadanie rząd austriacki. Az do początku XIX wieku wzgórze zamkowe i sąsiednie skały nie były zalesione, co utrzymywano od średniowiecza ze względu na obronność zamku.

W 1819 roku dobra czorsztyńskie zostały nabyte przez Jana Maksymiliana Drohojowskiego i pozostał w rekach rodziny do czasów nacjonalizacji w 1945 r.
Od 1951 r. prowadzono na zamku prace konserwatorskie.
Obecnie zamek, z częściowo odbudowanym zamkiem górnym i średnim, można zwiedzać indywidualnie kupując bilety w kasie muzeum.

Zamek znajduje się pod opieką Pienińskiego Parku Narodowego.

 

Zbigniew Kresek „Pieniny”

Stanisław Michalczuk „Dwór w cieniu zamku”

Bronisław Gustawicz „Wycieczka w czorsztyńskie”

Rodzina Drohojowskich

Historia rodziny Drohojowskich i ich związku z dobrami czorsztyńskimi została opisana w tej podstronie, niezależnie od działu Historia. Jako ostatnim właścicielom, patriotom i familii mającej znaczny wpływ na dzieje tego terenu należy się Drohojowskim osobny rozdział…
Po śmierci starościny Józefy Potockiej dobra czorsztyńskie przeszły w 1811 r. w ręce zaborczego rządu austriackiego.
W roku 1812 starostwo czorsztyńskie zostało podzielone na piec części i wystawione na licytacje, lecz dopiero w 1819 r. Jan Maksymilian Drohojowski zakupił Czorsztyn wraz z zamkiem, zabudowaniami gospodarczymi oraz wsiami: Kluszkowce, Krośnica, Hałuszowa, Sromowce Wyżne i Niżne.

Kupujący nabywali tez prawa do łowienia ryb w Dunajcu, propinacji piwa i wódki, myta mostowego w Sromowcach oraz dochodów z browaru, gorzelni, trzech karczem, trzech młynów, tartaku i wapienni.
Wraz z zona, Wiktoria z Grudnickich, oraz dwojgiem małych dzieci zamieszkali w drewnianym dworze na podzamczu. Dwór ten spłonął wraz z folwarkiem, wozownia i gorzelnia w 1825 roku podpalony przez chlopa Dobrowolskiego. Podobny los spotkał następny dwór w 1852 r. już po śmierci J. M. Drohojowskiego i cala rodzina była zmuszona do zamieszkania w budynku byłej komory celnej.
W następnym roku syn Jana Maksymiliana, Marceli, w skutek podziału majątku dokonanego przez matkę, otrzymał Czorsztyn z przyległymi wsiami i przystąpił do budowy następnego dworu i zabudowań gospodarczych.
Był to okazały i nowoczesny dwór, według projektu Feliksa Ksiezarskiego, który został ukończony w 1862 r. Był murowanym budynkiem na planie litery L, w otoczeniu parku z murowanymi altankami. Powstał on u stóp malowniczych ruin zamku, w pobliżu drogi do zamku Niedzickiego i Sromowiec.

Podczas galicyjskiego głodu w 1847 roku Drohojowscy w miarę możliwości pomagali włościanom.
Marceli Drohojowski, urodzony w 1817 r. we Lwowie, spędził w Czorsztynie cale swoje życie. Szkole elementarna i gimnazjum ukończył w Nowym Sączu, potem przez dwa lata studiował na wydziale filozoficznym uniwersytetu we Lwowie. Studiów nie ukończył, przez kilka lat podróżował po Europie. Od 1843 r. prowadził wraz z bratem gospodarstwo powierzone przez ojca, zaprowadzając zupełnie nowe porządki po zniesieniu pańszczyzny w Galicji. Po podziale majątku w 1853 r. sam gospodarzył otrzymując folwarki w Czorsztynie, Hałuszowej, i Sromowcach Niżnych. Obowiązki dziedzica przerywały mu powinności patriotyczne, z powodu których był wielokrotnie wieziony i prześladowany przez zaborców. Mieszkając w Czorsztynie pełnił rożne funkcje publiczne, był delegatem Towarzystwa ogniowego krakowskiego, detaksatorem sadowym, a w 1860r został wybrany posłem na sejm z „grupy większej własności ziemskiej”. Pisywał również artykuły do dziennika „Czas”.
Drohojowscy oskarżani byli w rożnych publikacjach o dewastowanie upadającego zamku czorsztyńskiego. Marceli dotknięty tymi atakami, opublikował w 1869 roku broszurę w drukarni krakowskiego „Czasu” i zdołał w udokumentowany sposób obronić honoru rodziny, potwierdzając swój pozytywny stosunek do przeszłości tego miejsca. Majątek czorsztyński gościł zauroczonego w okolicy Wincentego Pola.
W 1882r. Marceli podzielił majątek swój i zony, Florentyny z Fihauserów zm. w 1870 r. pomiędzy trzech synów- Stanisława, Kazimierza, Tadeusza oraz córkę Wiktorie. Stanisław pozostał w majątku czorsztyńskim, będąc miłośnikiem lokalnej historii..
Marceli Drohojowski zmarł w 1909 r. mając 93 lata. Został pochowany przy kościele w Sromowcach Wyżnych, obok członków rodziny. Stanisław Drohojowski w 1921 roku stworzył na powierzchni 7.5 ha prywatny rezerwat przyrody w okolicy zamku.

Ostatnim właścicielem dóbr był Marian Drohojowski, wnuk Marcelego, zmarły 22 czerwca 1945 roku.
Po 1945 roku dwór stal się siedziba szkoły rolniczej, potem zbiorowym domem mieszkalnym następnie domem wypoczynkowym.
W 1960 stal się strażnica Wojsk Ochrony Pogranicza, a podczas napełniania zbiornika czorsztyńskiego jego resztki znalazły się pod tafla jeziora.

Na podstawie: „Dwór w Cieniu Zamku”, opracowanie Stanisław Michalczuk, 1988

Zwiedzanie muzeum

Zamek czynny:

* 01 maja – 30 września:
09:00- 18:00 codziennie

* 01 październik- 30 kwiecień:
10:00- 15:00 oprócz poniedziałków

Nieczynne: 1 stycznia, 1 listopada, 25 i 26 grudnia, Święta Wielkanocne

Samochody można zostawić na parkingu w pobliżu kasy zamku. Droga od kasy do zamku jest zamknięta dla ruchu.
Dojście pieszo od parkingu do zamku ok. 5-10 min.

Więcej informacji o zwiedzaniu zamku na stronie Pienińskiego Parku Narodowego:
www.pieninypn.pl/czorsztyn

Miejscowość Czorsztyn

Historia tej miejscowość jest z nierozerwalnie związana zamkiem na wzgórzu i powstała ona jako osada przygrodowa.
Według spisu z 1765r starostwo czorsztyńskie rozciągało się od przysiółka Huba (z 5 zagrodami), Maniowy, Ochotnicę, Tylmanową, Krościenko, Szczawnicę do Sromowiec Wyżnych i Niżnych włączając mniejsze wsie.
Folwarków starościńskich było cztery, w Maniowach, Hałuszowej, Krościenko oraz u stóp zamku.
W dawnych czasach główną częścią wsi Czorsztyn było tzw. Podzamcze powyżej dworu ,na południowym zboczu wzniesienia, a pomiędzy domami znajdowało się źródło z którego woda płynęła do dworskiej gorzelni. Na wschodnim krańcu znajdował się młodszy do Podzamcza przysiołek Podubocze.
W 1818 r. do zbudowań folwarku starościńskiego należały: dom mieszkalny, karczma z pokojami gościnnymi, browar, gorzelnia, 7 spichlerzy, 9 stodół, wozownia, 19 obór, 2 piwnice i studnia. Do włości czorsztyńskich należał jeszcze młyn oraz tartak z systemem kanałów u ujścia potoku Kluszkowieckiego.
Skrzyżowanie dróg w Czorsztynie przy ujściu potoku Kluszkowieckiego do Dunajca powstało po roku 1871, kiedy zbudowano drogę łącząca Nowy Targ ze Szczawnica przez przełęcz Snozka.
Miejsce to stało się następnie centrum Czorsztyna, powstało tam wiele domów wczasowych i budynki lokalnej administracji.

Nadzamcze, czyli miejsce w którym znajduje sie współczesny Czorsztyn, powstało ok. 1925 r. z inicjatywy Stanisława Drohojowskiego jako osiedle letniskowe. W okresie międzywojennym wybudowano tam kilka domów wczasowych i letniskowych.
Czorsztyn czasie okupacji był to ważnym punktem przerzutowym na Węgry.
Jak podaje Lesław Bochenek w przewodniku „Dolina Dunajca” w 1987 r Czorsztyn miał ok. 300 mieszkańców.
Do momentu wypełnienia woda zbiornika stal na skałce zwanej Halka, nad samym Dunajcem, pawilon zbudowany przez Drohojowskich, używany w ostatnich swoich latach jako kapliczka. Został on przeniesiony na teren powyżej zbiornika i znajduje się obecnie w pobliżu kościoła.
W tym czasie w Czorsztynie-Skrzyżowaniu istniały również: poczta, bank, stacja benzynowa, sklep obuwniczy i spożywczy, restauracja „Pieniny”, domy wypoczynkowe oraz otwarta „pijalnia piwa” przy domkach z beczek.

Obecnie do gminy Czorsztyn o powierzchni 6172ha naleza nastepujace miejscowosci: Huba, Maniowy, Mizerna, Kluszkowce, Sromowce Wyzne i Sromowce Nizne.
U stóp zamku, nad zalewem, znajduje się przystanie statków i gondoli  oraz wypożyczalnie sprzętu wodnego.